حضرت علی علیه السلام می فرمایند: « همه كارهاى نیك و جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهى از منكر بیش از قطره اى [آب دهانى] در برابر دریاى خروشان نیست. » (نهج البلاغه ، ح 366، ص 921)

  

امر به معروف و نهی ازمنکر ضربان قلب تپنده امت اسلام

الذین إن مکناهم فی الأرض أقاموا الصلوه و آتوا الزکوه و أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر

بندچهارم: امر به معروف و نهی از منكر مبنای نظری پیشگیری

با توجه به علل وقوع جرایم و مفهوم پیشگیری آیا امر به معروف ونهی از منكر می‌توانند به عنوان مبانی نظری پیشگیری از جرم شناخته شوند؟ پاسخ به این پرسش مستلزم بررسی ضررورت این احكام می‌باشد البته در بیانی مختصرچنانچه در احكام و دستورات قرآن دقت شود ارتكاب معروف در كلیه محیط‌های اطراف انسان -مورد نظر در جرم‌شناسی- با رعایت شرایط اثر مطلوب دارد، حسن رفتار و رعایت حقوق زن و شوهر و اولاد در محیط خانواده، آداب در معاشرت‌ها در محیط فرهنگی، عدالت اقتصادی و اجتماعی در محیط سیاسی، در واقع عمل به معروف است و در مقابل آنچه موجب تزلزل و عدم استحكام محیط‌ها می‌گردد به نحوی كه انسان را به سوی گمراهی وانحراف از صراط مستقیم سوق میدهد در مقوله منكرات جا می‌گیرند بنابراین اصل بحث مبنای نظری است و مصادیق است كه در مقوله كاربردی بعنوان پیشگیری اجتماعی یا وضعی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. نكته قابل توجه مقدم بودن امر به معروف به عنوان امری پسندیده و مثبت بر نهی از منكر است چه اینكه رواج معروف‌ها درجا معه به خودی خود از ارتكاب منكرات می‌كا هد.

بند پنجم: ضرورت و مفهوم امر به معروف و نهی از منكر

«بحث و گفتگو درباره داوری‌های اخلاقی و ارزشی انسان در پاسخ به اینكه باید چه انجام دهد و به چه كاری مبادرت نورزد عمری به درازای زندگانی بشر دارد بخش مهمی از فلسفه اخلاق و حكمت عملی را در تاریخ اندیشه بشر همین بحث به خود اختصاص داده است دغدغه و دل‌نگرانی هرانسان در تمامی لحظات زندگی خود این است كه درست را از نادرست تمیز دهد و باید و نباید زندگانی خویش را بشناسد و راه خویش را از میان هزار راهه‌هایی كه در برابر او دام و دامن گسترانیده بیابد این از آن روست كه انسان موجودی است كه باید انتخاب‌گر به دنیا بیاید انتخاب‌گر بزرگ شود انتخاب‌گر زندگی كند، انتخاب‌گر به راه فساد برود انتخاب‌گر به راه اصلاح برود و این خود طرح كلی جامعه اسلامی و چهارچوب اعمال قدرت حكومت اسلامی را تعیین می‌كند چرا كه تا لحظه مرگ هرگز نباید زمینه انتخاب از دست انسان گرفته شود و در نتیجه نظام اجتماعی و اقتصادی اسلام را نظام تربیتی اسلام را، نظام كیفر و مجازات و حقوق جزایی اسلام را، نظام مدنی و حقوق مدنی و اداری اسلام را همه را باید پس از توجه به این اصل شناخت هر جا انسان از انتخاب‌گری بیفتد دیگر انسان نیست اما اسباب و عواملی هستند كه همواره این انتخاب‌گری را مورد تهدید قرار می‌دهند انسان اسلام نه زیر ضربات تازیانه تبلیغات شهوت‌انگیز انتخاب‌گری‌اش را از دست می‌دهد و نه زیر ضربات كشنده فقر و ناداری و ضربات مهلك اقتصادی و اینجاست كه نقش سازنده و حیاتی اصل فراموش شده(و یا آمیخته با فهمی تنگ نظرانه و محدود) امر به معروف و نهی از منكر روشن می‌شود واداشتن به پسندیده (بدون تحمیل) و بازداشتن از ناپسند( به دور از تجسس و تفحص غیراخلاقی) ضامن بقای سلامت جامعه اسلامی است.»(بهشتی، 1380، 178-177)

«امر به معروف و نهی از منكر در واقع یك پوشش اجتماعی برای محافظت جمعیت است زیرا اگر امر به معروف و نهی از منكر نباشد عوامل مختلفی كه دشمن بقای «وحدت اجتماعی» هستند ریشه‌های اجتماع را می‌خورند و آن را از هم متلاشی می‌سازند بنابراین حفظ وحدت اجتماعی بدون نظارت عمومی ممكن نیست در آیه 104 سوره آل عمران دستور داده شده كه همواره در میان مسلمانان باید امتی باشند كه این دو وظیفه بزرگ اجتماعی را انجام دهند مردم را به نیكی‌ها دعوت كنند و از بدی‌ها بازدارند و در پایان آیه تصریح می‌كند كه فلاح و رستگاری تنها از این راه ممكن است.» (مكارم شیرازی، 1380، جلدسوم، 34)

«وَ لْتَكُن منكُمْ أُمه یدْعُونَ إِلی الخَْیرِ وَ یأْمُرُونَ بِالمَْعْرُوفِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولَئك هُمُ الْمُفْلِحُونَ»

«باید از میان شما جمعی دعوت به نیكی، و امر به معروف و نهی از منكر كنند! و آنها همان رستگارانند»

«در معنای معروف و منكر بین مفسرین اختلاف نظر است برخی معتقدند معروف انجام كارهایی است كه انجام دادن آنها از نظر شرع مطلوب است و منكر كارهایی است كه انجام دادن آنها در شرع ناپسند است و معیار قراردادن عقل برای معروف یا منكر بودن را رد می‌كند به اینكه این یك حكم شرعی است و وجوب آن تنها از طریق شرع است و نباید محدوده آن را فراتر از شرع دانست چون عقول بشر باتوجه به فرهنگ‌های اقوام مختلف در قضاوت فرق می‌كند و ممكن است چیزی در میان ملتی خوب و پسندیده و معروف باشد و همان چیز در میان ملت دیگری كاری ناپسند و منكر باشد و چون اخلاق در میان ملتهای گوناگون نسبی ولی شرع برای خود معیارهای ثابت و روشنی دارد بنابراین كلیه واجبات و مستحبات شرعی معروف و كلیه محرمات و مكروهات شرعی منكر است.» (جعفری، 1381، جلدچهارم، 210)

برخی مفسرین معروف را شناخته شده از نظر عقل یا شرع یا عرف صالح و در مقابل منكررا یعنی چیزی كه در مقابل عقل و شرع نشناخته و مجهول و مبهم باشد می‌دانند. (مصطفوی، 1380، جلد سوم، 310) صاحب تفسیر مجمع البیان می‌نویسد: «در معنی معروف و منكر چند قول ذكر كرده‌اند:

1- هرچه را خدا و رسول او امر فرموده‌اند معروف است و هرچه را نهی كرده‌اند منكر می‌باشد.

2- معروف چیزی است كه حسن و نیكی آن از نظر شرع و عقل شناخته شده و معلوم است و منكر چیزی است كه عقل و شرع آن را بَد شمارد این معنا در واقع به معنای اول بر‌می‌گردد.» (طبرسی، 1382، جلد سوم، 807)

برای ضرورت امر به معروف و نهی از منكر دلایلی از قبیل قاعده لطف (حلی، 1398ق، 428)، مقدمه حفظ نظام (عراقی، 1413ق، جلدسوم، 531) گفته شده است. با این همه بیشتر فقیهان و متكلمان این اصل را واجب شرعی و عقلی دانسته‌اند. (محمدی گیلانی، 1379، 710)

بند ششم: شیوه و شرایط امر به معروف و نهی از منكر

حكم و دستور به امر به معروف و نهی از منكر كه در واقع خداوند متعال با امر به عدل و احسان خود اولین آمر به معروف و ناهی از منكر است تكلیف حاكمیت و مردم در حكومت اسلامی است كه باید با تربیت ناظرین متخصص به این وظیفه عمل نمایند. در واقع، امر در قرآن برای عموم توصیه و برای حاكمیت دستور است. به همین جهت با شیوه و شرایط خاص باید صورت پذیرد.

«امر به معروف و نهی از منكر به دو صورت انجام می‌گیرد:

1- به عنوان وظیفه‌ای عمومی و همگانی كه هركس به مقدار توانایی خود باید به آن اقدام نماید.

2- وظیفه‌ای كه یك گروه سازمان یافته و منسجم آن را به عهده دارد و با قدرت آن را پی‌می‌گیرد. چنان كه اگر راننده‌ای در خیابان خلاف كند هم سایر رانندگان با چراغ و بوق به او اعتراض می‌كنند و هم‌ پلیس راهنمایی برای برخورد قاطع با متخلف وارد صحنه می‌شود.» (قرائتی، 1383، جلددوم، 125)

«نهی از منكر علاوه بر وظیفه عمومی یك كار تخصصی است و نیاز به كار كارشناسی علمی، روانی، اجتماعی، تبلیغی و هنری دارد آمرین به معروف و ناهیان از منكر باید از دانشمندان، متفكران، معلمان و دلسوزان جامعه باشند برای هر معروف و نهی از منكری از هر شخصی در هر مكانی و هر زمانی شیوه‌ای خاص لازم است كه اگر مراعات نشود امكان دارد اثر منفی دهد.» (قرائتی، 1386، 80)

البته اختلاف استنباط فقها از مفهوم «من» در آیه 104 سوره آل عمران موجب گردیده تا در شیوه عمل به این دو حكم نیز برداشتهای متفاوتی صورت پذیرد.

برخی آن را من تبعیضیه می‌دانند و معتقدند كه اینها گروهی هستند كه از طرف حكومت برای ارشاد و پاك نگه داشتن جامعه قیام می‌كنند تا در كارها نظارت كنند و كارشان این است كه اول با تعلیم احكام دینی مردم را دعوت به خیر كنند دوم اگر دیدند كه مردم كارهای نیك اعم از واجب و مستحب را نمی‌كنند و یا كارهای بد مرتكب می‌شوند آنها را امر و نهی كنند این گروه نظارت حتی به زدن و زخمی كردن گناهكاران نیز اجازه دارند. (قرشی، 1377، جلد دوم، 157) با این تفسیر امر به معروف و نهی از منكر واجب كفایی است.(عاملی، 1360، 155)

«برخی از مفسرین «من» را من بیانیه تلقی نموده دراینصورت امر به معروف و نهی از منكر واجب عینی می‌شود كه این قول را شیخ ابوجعفر اختیار كرده است.»(مترجمان، 1360، جلدچهارم، 193)

صاحب المیزان بحث در خصوص تبعیض یا بیانیه بودن «من» را بی فایده اعلا م می‌فرماید:

«گفتگو درخصوص تبعیض یا بیانیه بودن«من» بحثی بی‌فایده است و به نتیجه‌ای منتهی نمی‌شود برای اینكه دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منكر از اموری است كه اگر واجب باشد طبعا واجب كفایی خواهد بود چون بعد از آنكه فرضا یكی از افراد اجتماع این امور را انجام داد دیگر معنا ندارد كه بر سایر افراد اجتماع نیز واجب باشد كه همین كار را انجام دهند پس اگر فرض كنیم امتی هست كه روی هم افرادش داعی به سوی خیر و آمر به معروف و ناهی از منكرند قهرا معنایش این خواهد بود كه در این امت افرادی هستند كه به این وظیفه قیام می‌كنند پس مسأله در هر حال قائم به بعضی افراد جامعه است نه به همه آنها و خطابی كه این وظیفه را تشریع می‌كند اگر متوجه همان بعضی باشد كه هیچ، و اگر متوجه كل جامعه باشد بازهم به اعتبار بعض است و به عبارتی دیگر بازخواست و عقاب در تخلف این وظیفه، متوجه تك تك افراد است ولی پاداش و اجرش از آن كسی است كه وظیفه را انجام داده باشد و به همین جهت است كه می‌بینیم دنبال جمله فرمود: «واولئك هم المفلحون» پس ظاهر همین است كه كلمه «من» تبعیضی است و در محاورات خود ما نیز اگر در مثل چنین تركیبی و چنین كلامی كلمه «من» بكار رفته باشد ظاهرش همین است كه برای تبعیض باشد مگر آنكه دلیلی در كلام باشد و دلالت كند براینكه معنای دیگری از این كلمه منظور است.» (موسوی همدانی، 1417ق، پنجم، 579)

البته شناخت همه جانبه و علمی اصول دین، مفاهیم و تطبیقهای تحولی آنها از عهده هر یك از افراد مؤمن و مكلف بر نمی‌آید باید گروه آگاه و اهل نظر و دارای بیان و قدرت اجرایی را برگزینند و تشكیل و تكوین دهند. (طالقانی، 1362، جلدپنجم، 259)

اهمیت امر به معروف و نهی از منكر و نقشی كه در جامعه بعنوان یك نظارت همگانی مردمی دارد ایجاب می‌كند كه این تكلیف با معیارهای مشخصی صورت پذیرد و علیرغم اینكه امر به معروف و نهی از منكر یك تكلیف اولیه همگانی است لیكن اقدام به اجرای آن بایستی از ناحیه گروهی متخصص صورت پذیرد چه اینكه اگر به این شیوه عمل نشود ممكن است باعث تشخیص‌های نادرست و هرج و مرج گردد. با این بیان حكومت اسلامی بایستی كار گروهی مجرب را آموزش داده و نظارت بر این امور را عهده‌دار باشد تا هم به تكلیف الهی عمل شود و هم نظارت همگانی در مسیری درست به حركت خود ادامه دهد، در واقع در سیاست جنایی قرآن كریم ساماندهی این دو حكم از وظایف حكومت اسلامی است و اگر غیر از این معتقد باشیم به این نتیجه منجر خواهد شد كه هر فردی با تشخیص خود مبادرت به امر و نهی كند و چنانچه با این تشخیص یكی از مراحل امر و نهی منجر به ضرب و جرح طرف مقابل گردد معلوم نیست كه عاقبت كار به كجا خواهد انجامید. مؤید این برداشت حذف بند 3 از ماده 31 قانون راجع به مجازات اسلامی مصوب 1361 در قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 می‌باشد:

ماده 31-اعمالی كه برای آنها مجازات مقرر شده است در موارد زیر جرم محسوب نمی‌شود:«3 -ارتكاب عمل بعنوان امر به معروف و نهی از منكر باشد.»

در واقع مقنن با حذف تجویزدفاع به بهانه امر به معروف ونهی از منكر محدوده عمل را از هر كس سلب مینماید كه اقدامی منطقی به نظر میرسد.

شأن نزول آیه 118 سوره توبه مربوط به ماجرای سه نفر مسلمانی كه از شركت در جنگ تبوك و همراهی پیامبراكرم خودداری كردند از شیوه‌های مناسب ارائه شده در برخورد بامتخلفان می‌باشد.

«آنها در یك محاصره عجیب اجتماعی قرار گرفتند به طوری كه فضای مدینه با تمام وسعتش چنان بر آنها تنگ شد كه مجبور شدند برای نجات از این خواری ورسوایی بزرگ شهر را ترك گویند وبه كوههای اطراف مدینه پناه ببرند. سر انجام پس از پنجاه روز توبه وتضرع به پیشگاه خداوند توبه آنان قبول شد وآیه در این زمینه نازل گردید.» (بابایی، 1382، جلداول، 185)

تنبیه فرد بی‌اعتنا به فرمان رهبری، بی‌اعتنایی و بایكوت متخلفان و مجرمان به عنوان شیوه‌های تربیتی ومبارزه منفی با آنهااز پیام‌های آیه می‌باشد حتی پیامبر اكرم كه مظهر رحمت الهی است به عنوان مربی از اهرم قهر هم استفاده می‌كند.(قرائتی، 1386، 158)

صاحب وسائل‌الشیعه شرایط وشیوه‌های امر به معروف و نهی از منكر را چنین بیان نموده‌اند:

«خود باید علم به معروف و منكر داشته و اسلام‌شناس باشد احتمال تاثیر سخنان خود در طرف مقابل را بدهد. اصرار و استمرار بر گناه از ناحیه فرد احراز شود و به صرف یكبار ارتكاب گناه نیازی به این امر نیست و از طرفی احتمال ضرر جانی و مالی داده نشود.» (حر عاملی، 1391ق، جلدچهاردهم، 415)

بنا بر این با توجه به تخصصی بودن امر ونهی لازم است هر گونه اقدام در این خصوص با ساماندهی ونظارت حكومت اسلامی واز ناحیه افرادی كه واجد شرایط هستند صورت پذیرد.

بند هفتم: آثار امر به معروف و نهی از منكر

امر به معروف و نهی از منكر در سیاست جنایی، از جلوه‌های سیاست جنایی مشاركتی است كه مردم مستقیما و از طریق نظارت عمومی و همگانی بر عملكردها نظارت می‌نمایندحال پس از بیان مفهوم و ضرورت عمل به این دو فریضه گرانقدر، برخی پیامدها وآثار آنها نیزذكر می‌گردد:

1-اثر معنوی

ذكر عناوین و مصادیق معروف و منكر در قرآن كریم خود معرفی مسیر هدایت و سعادت و نیز مسیر خروج از صراط مستقیم و راه انحراف و بزهكاری است هر فردی با عمل به دستورات این كتاب نورانی ضمن دسترسی به روح وروانی آرام وسالم از اختلالات روانی كه از علل همیشگی ارتكاب جرایم میباشد مصون خواهد بود.

2- اثراجتماعی

وجود افرادی مخصوص امر به معروف و نهی از منكر، و اساسا وجود نفس این دو فریضه از ویژگیهای جامعه صالح و نیز افراد صالح جامعه است. همانطور كه در آیه 104 سوره آل عمران ذكر شد عاقبت امتی كه دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منكر می‌كنند رستگاری است.و نیز در آیه 110 سوره آل عمران نیز به این امر اشاره دارد:

«كُنتُمْ خَیرَ أُمه أُخْرِجَت لِلناسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ لَوْ ءَامَنَ أَهْلُ الْكتَبِ لَكانَ خَیرا لهُم منْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَكثرُهُمُ الْفَسِقُونَ»

«شما بهترین امتی بودید كه به سود انسانها آفریده شدید (چه اینكه) امر به معروف می‌كنید و نهی از منكر، و به خدا ایمان دارید، و اگر اهل كتاب (به چنین برنامه و آئین درخشانی) ایمان آورند به سود آنها است (ولی تنها) عده كمی از آنها با ایمانند و اكثر آنها فاسق (و خارج از اطاعت پروردگار) می‌باشند»

افراد صالح جامعه نیز در قرآن كریم آمران به معروف و ناهیان از منكر معرفی شده‌اند:

«یؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ الْیوْمِ الاَخِرِ وَ یأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ یسرِعُونَ فی الْخَیرَتِ وَ أُولَئك مِنَ الصلِحِینَ»

«به خدا و روز دیگر ایمان می‌آورند، امر به معروف و نهی از منكر می‌كنند و در انجام كارهای نیك بر یكدیگر سبقت می‌گیرند و آنها از صالحانند.»

3- اثر سیاسی

نظام اجتماع از طریق نظارت همگانی می‌تواند عملكرد مسئولین را تحت كنترل خود قرار داده واز انحراف حاكمیت از حاكم و حكومت باویژگیهای الهی، قرآنی كه قطعا موجب تسلط اشرار، محاربین، هرج و مرج در جامعه خواهد شد جلوگیری نماید. امر به معروف كه یكی از مصادیق آن رعایت عدالت است از طریق رعایت عدالت اجتماعی، اقتصادی، قضایی می‌تواند تاثیردر استمرار حاكمیتها داشته ومانع خروج مردم وحاكمیت از مسیر صحیح منطبق با معیارهای قرآنی گردد.

حضرت علی(ع) می‌فرماید: «آن كس كه می‌خواهد پیشوای مردم باشد ومردم رابه دنبال خود به راهی دعوت كند، پیش از آنكه بخواهد به دیگران یاد بدهد، خود را مخاطب كند وبه خودش تعلیم وتلقین نماید، پیش از آنكه می‌خواهدمردم را با زبان خود تربیت كند با عمل وروش اخلاقی خوب واخلاق صحیح، خود را تربیت كنددآن كس كه خودش را تعلیم وتلقین می‌كند وخودش راتربیت وتادیب می‌كند برای احترام شایسته تر است از آن كس كه معلم و مربی دیگران است.»(مقیمی، 1361، 1252)

4- اثر اقتصادی

درآیه 96 سوره اعراف آمده است:

«وَ لَوْ أَن أَهْلَ الْقُرَی ءَامَنُوا وَ اتقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیهِم بَرَكَتٍ منَ السمَاءِ وَ الاَرْضِ وَ لَكِن كَذبُوا فَأَخَذْنَهُم بِمَا كانُوا یكْسِبُونَ »

«و اگر مردمی كه در شهرها و آبادی‌ها زندگی دارند ایمان بیاورند و تقوی پیشه كنند بركات آسمان و زمین را بر آنها می‌گشائیم ولی (آنها حقایق را) تكذیب كردند ما هم آنانرا به كیفر اعمالشان مجازات كردیم»

به‌موجب آیه ایمان و تقوا سبب نزول بركات الهی می‌شود (قرائتی، 1386، 36) و یكی از مصادیق تقوی امر به معروف و نهی از منكر است.

5- اثر فرهنگی

«فرهنگ به مجموعه دانش و افكار و آراء و هنر و سنن و آئین و مذهب و اخلاق و آداب زندگی و شعائر و مناسك و شیوه‌ها و قوانین و مقررات و عادات و استعدادهایی كه انسان ذاتا داراست و یا به عنوان عضو جامعه آن را كسب كرده و رشد داده است اطلاق می‌شود. مجموعه عناصر عینی و ذهنی كه در سازمانها و نهادهای اجتماعی جریان می‌یابد و از نسلی به نسلی منتقل می‌شود میراث اجتماعی یا میراث فرهنگی یا به اختصار- فرهنگ - نام دارد فرهنگ دارای دو جنبه مادی و معنوی است مراد از فرهنگ مادی عبارت از اشیاء قابل لمس مانند منزل، لباس، اثاث، ابزار و وسائل تجسم افكار مانند كتاب و نقاشی و مظاهر هنرهای تزیینی است مقصود از فرهنگ معنوی عبارت از افكار و آرایی كه مربوط به این اشیاء است و همچنین چگونگی تفكر و باورها، عمل و واكنش‌های عاطفی و مذهبی، به طوركلی ساخته‌های معنوی انسان مانند زبان و ادبیات و علوم و قوانین. هیچ قوم یا جامعه‌ای بدون فرهنگ نیست.» (گسن، مترجم كی نیا، 1374، 121) بعد فرهنگی اسلام مهم‌ترین و اساسی‌ترین بعد اسلام است تصادفی نیست كه وحی الهی بر پیغمبر اسلام ص- با این آیات شروع شده است: «بخوان بنام پروردگارت كه انسان را از علق آفرید بخوان كه خدای تو كریمترین كریمان است خدایی كه نوشتن را با قلم آموخت خدایی كه به انسان آنچه را نمی‌دانست آموخت.» به طور مسلم آغاز وحی‌الهی با این آیات اهمیت و اساسی‌ بودن بعد فرهنگی اسلام را نشان می‌دهد. «فرهنگ اسلام را می‌توان دو بخش نمود مفاهیم یا جهان‌بینی، تعالیم یا آموزشها. در بخش مفاهیم یا جهان‌بینی اسلامی اعتقاد به خداوند متعال، عبادت برای اثبات یكتاپرستی و اخلاص در بندگی است در این مفهوم انسان سرشتی پاك دارد كه خود می‌تواند راه راستی را كه ترسیم شده برود و یا از این راه گمراه شود. در مفهوم اسلام جامعه برای رفاه و سعادت انسانهاست فلذا جامعه اسلامی رنگ انسانی دارد و بالاخره تفسیرها و مفاهیمی در اسلام برای كار، دنیا و آخرت، جسم و روح و خیر و شر، پاكی و پلیدی، حلال و حرام و امثال اینها دیده می‌شود.»(صدر، 1379، 11-6)

«در آموزشها، قرآن كریم و سیره پیغمبر بزرگ اسلام دو منبع اصلی و پراهمیت برای بالا بردن سطح فرهنگ مسلمانان می‌باشد افكار مسلمانان برای آموزش‌های گرانبهای این دو منبع بزرگ كه مشتمل بر عقاید، حقوق، ادبیات و هنر، ضرب‌‌المثل‌ها، داستان‌های آموزنده و تواریخ بوده تغییر یافت سطح فكر آنها بالا رفت و تربیت كاملی یافتند.» (همان، 12)

از مجموع آنچه در آیات مختلف قرآن كریم در سه حوزه احكام، اخلاق و اعتقاد وجود دارد. می‌توان معیارهای فرهنگی قرآن كریم را در خصوص داشتن یك محیط فرهنگی سالم دریافت و در این معیارها قرآن هم توجه به فرد و هم جامعه و به‌طور كلی به آداب و سنن و تاریخ و علم و... دارد. نتایجی كه امر به معروف و نهی از منكر در فرد و جامعه در بعد فرهنگی از خود به‌جا می‌گذاردبیانگراین واقعیت است كه این دو حكم الهی آثار مستقیمی در زندگی خصوصی و اجتماعی افراددارند كه درروایتی امام باقر علیه‌السلام این آثار و نتایج را چنین می‌فرمایند (كلینی، 1401ق، 5):

«1-اقامه و برپایی دیگر فرائض بوسیله آن «بها تقام الفرائض»

2- امنیت راه‌ها «و تأمن المذاهب»

3- حلال شدن كسبها و درآمدها «تحل المكاسب»

4-رد مظالم «و ترد المظالم»

5- عمران و آبادانی زمین «و تعمر الارض»

6- انتقام از دشمنان «ینتصف من الاعداء»

7-روبراه شدن كارها «ویستقم الامر»

نتیجه‌گیری:

با توجه به مفهوم ومصادیق امر به معروف و نهی از منكر در قرآن كریم ونقش آنها در كلیه مراحل زندگی انسان‌ها می‌توان به این نتیجه رسید كه چون نگرش الهی بر اساس هدایت آدمیان به سوی سعادت است بنابر این كلیه دستورات این كتاب مقدس برای راهنمایی بشر با هدف جلوگیری از سقوط به حیطه گمراهی و ضلالت می‌باشد به همین دلیل تبعیت از آنها نقش تعیین‌كننده‌ای در سلامت محیط‌های اطراف انسان‌ها دارد.

امر به معروف ونهی از منكر از منظر قرآن كریم، از طرفی در كاهش موقعیت‌هایی كه انسان را در معرض ارتكاب جرم قرار می‌دهد اثرگذار است وبه همین جهت در قرآن كریم آیات متعددی در نهی اعمالی از قبیل نگاه به نامحرم، حضور در مجالس گناه، ارضای شهوت به طریق حرام، سخن گفتن هوس‌انگیز، ورود به منازل غیر بدون اجازه و... آمده و از طرف دیگر با سالم‌سازی محیطی كه انسان در آن زندگی می‌كند او را از ورود به حیطه جرم بازمی‌دارد ودر واقع به عنوان عواملی اساسی در پیشگیری اولیه از تكوین موقعیت‌های مجرمانه اثر گذاری خود را نشان می‌دهد كه در این خصوص نیز آیات زیادی در این كتاب مقدس به چشم می‌خورد وشاید بتوان گفت اكثر آیات قرآن در این مقوله می‌گنجد، مودت ورحمت بین زن وشوهر، حسن معاشرت در محیط خانواده، آداب ارائه شده در خصوص گفت‌وگو، معاشرت‌های اجتماعی و الگوپذیری تاریخی در محیط فرهنگی، رعایت عدالت در محیط سیاسی و...از این جمله می‌باشند. البته پرداختن به این دو حكم الهی با شرایط و شیوه‌های مربوط صورت می‌گیرد. فرد یا افرادی كه با ساماندهی حاكمیت اسلامی مبادرت به این امور می‌كنند باید افرادی شایسته بوده و خودشان عامل به این احكام باشندتا عملكرد آنها تاثیر گذار باشد در مواردی نیز كه جامعه توفیق بهره‌برداری از حكومت اسلامی را ندارد رعایت شرایط و شیوه‌ها ضروری می‌نماید. نهایت امر اینكه عمل به آنچه در این خصوص در آیات قران كریم آمده است فرد وجامعه را به سوی رستگاری سوق خواهد دادو درواقع تبعیت انسان‌ها از اصول و فروع دین مبین اسلام آنها را در سه حوزه اعتقادات، احكام واخلاقیات از هرگونه كج‌مداری مصون می‌دارد و این همان نتایج مورد انتظار از آثار امر به معروف ونهی از منكر می‌باشد و به همین دلایل از مبانی مهم پیشگیری از هرگونه كج‌مداری و جرم محسوب می‌گردند.

منابع

كتب‌ فارسی و عربی

-قرآن

-نهج البلاغه

1- الهی قشمه‌ای، مهدی، ترجمه قرآن كریم، قم، انتشارات فاطمه الزهرا-س-، 1380.

2- بابایی، احمدعلی، برگزیده تفسیر نمونه، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 1382.

3- بهشتی، سیدمحمدحسین، بایدها و نبایدها، تهران، بنیاد نشر آثار و اندیشه‌های آیت ا... شهید دكتر بهشتی، 1380.

4- جعفری، یعقوب، تفسیر كوثر، قم، هجرت، 1381.

5- حرالعاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه الی التحصیل مسائل الشریعه، بیروت، احیاء التراث، 1391ق.

6- حلی، جمال الدین، كشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ترجمه، ابوالحسن شعرانی، تهران، اسلامیه، 1398ق.

7- صدر، سید محمدباقر، اسلام و فرهنگ قرن بیستم، ترجمه علی حجتی كرمانی، تهران، آوند دانش، 1379.

8- طالقانی، سیدمحمود، پرتوی از قرآن، تهران، شركت سهامی انتشار، 1362.

9- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.

10- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1372.

11- عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، تحقیق علی اكبر غفاری، تهران، انتشارات صدوق، 1360.

12- عراقی، ضیاءالدین، شرح تبصره المتعلمین، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1413ق.

13- فیض، علیرضا، مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1369.

14- قرائتی، محسن، امر به معروف و نهی از منكر، تهران، مركز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1386.

15- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1383.

16- قرشی، سیدعلی اكبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، 1377.

17- گسن، ریموند، جرم‌شناسی نظری، ترجمه مهدی كی نیا، تهران، مجد، 1374.

18- مترجمان، ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق رضا ستوده، تهران، فراهانی، 1360.

19- محمدی گیلانی، محمد، «فریضه امر به معروف و نهی از منكر»، به كوشش جعفر سعیدی، مجموعه مقالات، تهران، نشر سایه، 1379.

20- مركز فرهنگ و معارف قرآن، ترجمه قرآن، قم، نشر دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1385.

21- مصطفوی، حسن، تفسیر روشن، تهران، مركز نشر كتاب، 1380.

22- مقیمی، محمد، كلیات نهج البلاغه، تهران، انتشارات سعدی، 1361.

23- مكارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 1383.

24- موسوی همدانی، سیدمحمدباقر، ترجمه تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417.

25- نجفی ابرندآبادی، علی حسین، «پیشگیری از بزهكاری و پلیس محلی»، مجله تحقیقات حقوقی، دانشكده حقوق دانشگاه شهیدبهشتی، شماره 26 و 25، 1378.

26- نجفی ابرندآبادی، علی حسین، «پیشگیری عادلانه از جرم»، مجموعه مقالات علوم جنایی،

تهران، سمت، 1383.

27- نوربها، رضا، زمینه حقوق جزای عمومی، تهران، كتابخانه گنج دانش، 1386.

نویسنده:جعفر رشادتی - زیبا زعفری

منبع:www.ghazavat.com

به نقل از خبرگزاری فارس




  طبقه بندی: مصداق های امر به معروف و نهی از منکر ،  ماهیت امر به معروف ، 





Powered by WebGozar