حضرت علی علیه السلام می فرمایند: « همه كارهاى نیك و جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهى از منكر بیش از قطره اى [آب دهانى] در برابر دریاى خروشان نیست. » (نهج البلاغه ، ح 366، ص 921)

  

امر به معروف و نهی ازمنکر ضربان قلب تپنده امت اسلام

الذین إن مکناهم فی الأرض أقاموا الصلوه و آتوا الزکوه و أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر

امر به معروف ونهی از منكر و نقش پیشگیرانه آن از جرم

چكیده:

علمای حقوق جزا وجرم‌شناسی علل وعوامل مختلفی را در تحقق جرم و به طور كلی پدیده مجرمانه موثر می‌دانند لیكن به نظر این دانشمندان تاثیر هریك از علل وعوامل بر حسب شرایط، اوضاع و احوال متفاوت خواهد بود به نحوی كه فرد بر اساس میزان تاثیر هر كدام از این شرایط بر دیگری بازیگری نقش مجرمانه را در جامعه به عهده میگیرد.این عوامل گاهی در خود فرد وجود دارد و گاهی جامعه او را در ایفای این نقش یاری می‌نماید.

دانشمندان این رشته از علم حقوق با طرح دیدگاههای متنوعی تلاش نموده‌اند تا ضمن شناسایی كلیه عوامل جرم‌زا روش‌های مختلفی را برای پیشگیری از وقوع جرم بر اساس مبانی دیدگاه خود ارائه نمایند كه وجود دیدگاه‌های متعدد حاكی از جامع نبودن هریك از شیوه‌ها به تنهایی در پیشگیری از جرم می‌باشد.

تاثیرپذیری این رشته از علوم انسانی از حقوق غرب موجب گردیده در جمهوری اسلامی ایران جرم‌شناسی اسلامی كه توان پاسخگویی به كلیه سؤالات مرتبط با جرم و پیشگیری را داردكمتر مورد توجه حقوق‌دانان قرار گیرد.

در نوشته حاضر ضمن پرداختن مختصر به مفاهیم جرم و پیشگیری در حقوق جزا و جرم‌شناسی، مفهوم پیشگیری از منظر جرم‌شناسی، تاریخ قرآنی پیشگیری، مفهوم و ضرورت امر به معروف و نهی از منكر، آثار معنوی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آن مورد بررسی قرار گرفته و این فرضیه كه یكی از مبانی مهم نظری و نیز كاربردی پیشگیری از هر گونه كج مداری وجرم، عمل به معروف وپرهیز ودوری از منكرات براساس دستورات قرآن كریم می‌باشد.به اثبات رسیده است. كلید واژگان: جرم، پیشگیری، امر به معروف، نهی از منكر

بند اول:جرم وعلل وقوع آن

«درجرم‌شناسی، یعنی علمی كه به علت‌های وقوع بزه و درمان اعمال مجرمانه می‌پردازد، جرم علی‌الاصول به كلیه اعمال ضداجتماعی یا تنش‌هایی كه جامعه را دستخوش آسیب می‌كند، خواه موجب آنها علتهای روانی باشد یا اجتماعی، اطلاق می‌گردد.» (نور بها، 1386، 134(

در قلمرو حقوق جزا بر اساس ماده 2 قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1370: «هر فعل یا ترك فعلی كه مطابق قانون قابل مجازات باشد جرم محسوب می‌گردد». در واقع جرم در حقوق جزا در محدوده قانون تعریف می‌گردد.

فقهای اسلامی نیز با توجه به مبانی اسلامی جرم راچنین تعریف كرده‌اند:

«جرم عبارتست از انجام دادن فعل، یا گفتن قول كه قانون اسلامی آنرا حرام شمرده و بر فعل آن كیفری مقرر داشته است یا ترك فعل یا قول كه قانون اسلام آن را واجب شمرده و بر آن ترك كیفری مقرر داشته است و این از آنجا نشأت گرفته كه هركس از اوامر و نواهی خدای تعالی سرپیچی كند برای او كیفر و مجازاتی معین شده است و آن كیفر یا در دنیا گریبانگر مجرم می‌شود و دراینصورت بوسیله امام علیه السلام یا نائب او یعنی حاكم شرع و ولی امر و فقیه جامع الشرایط یا قضات منصوب از طرف او به اجرا در می‌آید و یا كیفر، تكلیفی است دینی كه مجرم برای اینكه گناهش پوشیده و محو گردد انجام می‌دهد تا كفاره گناه او گردد یا اینكه كیفر در آخرت مجرم را معذب خواهدداشت و گناهكار در سرای دیگر به سزای عمل زشت و ناهنجار خود خواهد رسید مگر آنكه توب? مجرم مورد پذیرش خدای تعالی قرار گیرد. این تعریفی است كلی كه می‌توان آن را بر اثم، معصیت و خطیئه نیز تسری داد و در این تعریف همه دارای یك ماهیت هستند و عبارتند از نافرمانی خدای تعالی و سرپیچی از اوامر و نواهی او كه بدنبال آن استحقاق مجازات وجود دارد.»( فیض، 1369، 69)

در زمینه علت شناسی جرم نظریه‌های بنیادی انسان‌شناسی، زیست‌شناسی، روانشناسی و جامعه‌شناسی مطرح گردیده كه بر اساس هریك از این دیدگاه‌ها، نارسایی‌های جسمی، وراثت، اختلالات روانی، جامعه و عوامل وابسته به آن می‌توانند زمینه‌های مساعد مجرمیت را فراهم كنند.

بند دوم: مفهوم پیشگیری در جرم‌شناسی

پیشگیری در لغت به معنای عمل پیش‌گیر، دفع و جلوگیری، پیشگیری كردن به معنای دفع، جلوگیری كردن، مانع گشتن، منع كردن، به نگهداری برخاستن می‌باشد. (دهخدا، 1377، جلد دوم، 5991)

«واژه پیشگیری امروزه در معنی جاری و متداول آن دارای دو بعد است: پیشگیری یا جلوگیری كردن هم به معنی «پیش‌دستی كردن، پیش گرفتن و به جلوی چیزی رفتن» و هم به معنی «آگاه‌كردن، خبر چیزی را دادن و هشدار دادن» است اما در جرم‌شناسی پیشگیرانه، پیشگیری در معنی اول آن مورد استفاده واقع می‌شود یعنی با كاربرد فنون مختلف به منظور جلوگیری از وقوع بزهكاری، هدف به جلوی جرم رفتن و پیش‌گرفتن از بزهكاری است اما از نظر علمی پیشگیری یك مفهوم منطقی- تجربی است كه همزمان با تأملات عقلانی و مشاهدات تجربی ناشی می‌شود. شاید بتوان گفت كه به تعداد صاحب نظران جرم‌شناسی تعریف و طبقه‌بندی (تیپولوژی) از پیشگیری ارائه شده است.» (نجفی ابرندآبادی، 1383، 581) البته تقسیم بندی به پیشگیری اجتماعی و پیشگیری وضعی در حال حاضر معروف‌ترین تقسیم‌بندی بین علمای جرم‌شناسی می‌باشد.

«پیشگیری اجتماعی مجموعه تدابیر و اقدامات پیشگیرنده‌ای است كه در پی حذف یا خنثی كردن عوامل اثرگذار بر تكوین جرم می‌باشند.»(نجقی ابرندآبادی، 1378، شماره26-25)

«اقدامات وضعی پیشگیرنده ناظر به اوضاع، احوال و شرایطی است كه مجرم را در آستا نه ارتكاب جرم قرار می‌دهند این اوضاع و احوال كه در جرم‌شناسی وضعیت‌های ماقبل بزهكاری یا وضعیت‌های پیش جنایی نام دارند فرآیند گذار از اندیشه به عمل مجرمانه را تحریك یا تسهیل كرده و نقش تعیین كننده‌ای در آن ایفا می‌كنند بزه دیده یا آماج (سیبل) جرم جزو این وضعیتها قلمداد میشود.»(همان)

بندسوم: تاریخ پیشگیری از جرم در قرآن

تاریخ پیشگیری قرآنی (دینی) مقدم بر پیشگیری حقوق جزا و جرم‌شناسی است در ماجرای قتل هابیل توسط قابیل كه در آیات 27 تا 31 سوره مائده ذكر شده است عدم قبول قربانی قابیل از طرف خداوند به خاطر بی‌تقوایی وی، كشاكش نفس و فطرت و غلبه نفس بر فطرت علت قتل اعلام می‌شود. هابیل دوعلت برای اینكه مبادرت به قتل قابیل نمی‌كند را مطرح می‌نماید:

اول اینكه از خدا می‌ترسد و دوم چون نمی‌خواهد با كشتن قابیل مرتكب گناه و اهل آتش گردد در واقع اولین رگه‌های پیشگیری در ابتدای خلقت بشری نمود پیدا می‌كند، از طرفی نفس سركش عامل درونی و فردی جرم زاانسانی را به جنایت وا می‌دارد، و در مقابل نظارت و حضور الهی و ترس از آتش جهنم (مجازات اخروی) كه جزای ستمكاران است عامل پیشگیرنده از ارتكاب قتل توسط هابیل می‌شود.

«لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَی یَدَكَ لِتَقْتُلَنی‏ ما أَنَا بِباسِطٍ یَدِیَ إِلَیْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنی أَخافُ اللهَ رَب الْعالَمینَ‏إِنی أُریدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمی‏ وَ إِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النارِ وَ ذلِكَ جَزاءُ الظالِمینَ فَطَوعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرینَ».

«اگر تو برای كشتن من دست دراز كنی من دست به قتل تو نمی‌گشایم، چون از پروردگار جهانیان می‌ترسم من می‌خواهم تو گناه من و گناه خودت را بر عهده گیری و از دوزخیان گردی و همین است سزای ستمكاران، نفس سركش تدریجا او را مصمم به كشتن برادر كرد، و او را كشت، و از زیان‌كاران شد.»

نكته جالب اینكه در اولین جنایت تاریخ بشری و به اصطلاح امروزی جرم حقوق كیفری برای قابیل مجازات دنیوی ذكر نشده وصرفا پشیمانی قابیل در آیه 31 سوره مائده بیان شده كه البته این پشیمانی می‌تواند نشانه حق‌طلبی فطری انسان باشد.

خودداری حضرت یوسف علیه السلام از پذیرش درخواست زلیخا به صراحت آیات قرآنی با روشن شدن برهان الهی به آن حضرت صورت گرفته است:

«وَ لَقَدْ هَمتْ بِهِ وَ هَم بِها لَوْ لا أَنْ رَأی‏ بُرْهانَ رَبهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصینَ»

«آن زن قصد او را كرد، و او نیز - اگر برهان پروردگار را نمی‌دید - قصد وی را می‌نمود، اینچنین كردیم تا بدی و فحشا را از او دور سازیم چرا كه او از بندگان مخلص ما بود.»

نهی خداوند متعال از كشتن بچه‌های بی‌گناه مشركین مكه كه توسط پدرانشان صورت می‌گرفت مؤید نگاه پیشگیرانه قرآنی به جلوگیری از ارتكاب قتل است و اگر چه مقتول فرزند یك مشرك یا كافر بوده باشدو نهی از این جنایت با تهدید به عذاب الهی در روز قیامت صورت می‌گیرد:

«وَ إِذَا الْمَوْؤُدَه سُئِلَتْ‏بِأَی ذَنْبٍ قُتِلَت‏»

«پرسند زان دخترك زنده به‏گور به كدامین گناه كشته شده است»

ادامه دارد....





  طبقه بندی: در لسان معصومین(علیهم السلام) ، 





Powered by WebGozar