حضرت علی علیه السلام می فرمایند: « همه كارهاى نیك و جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهى از منكر بیش از قطره اى [آب دهانى] در برابر دریاى خروشان نیست. » (نهج البلاغه ، ح 366، ص 921)

  

امر به معروف و نهی ازمنکر ضربان قلب تپنده امت اسلام

الذین إن مکناهم فی الأرض أقاموا الصلوه و آتوا الزکوه و أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر
نوشته شده در تاریخ 1390/04/8 توسط آمر به معروف | نظرات ()

فردی که می خواهد امربه معروف کند (آمر ) یا نهی از منکر نماید (ناهی ) در صورتی موفق خواهد بود که ویژگی های زیر را داشته باشد ، البته این سخنان به این معنی نیست ،که اگر این خصوصیات را نداشت ،امربه معروف ونهی از منکر واجب نخواهد بود زیرا پیش از این ، شرایط وجوب امربه معروف ونهی از منکر ، بیان شد .

اما در این جا منظور آن است ،که وجود این خصلت ها در آمر وناهی ، نقش موثری در دلنشین شدن کلام وسخن اودر روح و روان مخاطب دارد .

1- شناخت

آمر وناهی باید نسبت به معروف ومنکر ومسایل پیرامونی آن از شناخت کافی بهره مند باشد حوزه شناخت وی را می توان در این زمینه ها دانست :

الف - شناخت نسبت به معروف ها منکرها ، یعنی این که آمر وناهی نسبت به این که چه چیزیهایی معروف است وچه چیزهایی منکر ،آگاهی داشته باشد .

ب‌ - شناخت نسبت به احکام امربه معروف ونهی از منکر ، به این معنا که بداند ، در کجا امربه معروف ونهی از منکر واجب است یامستحب ؟ ودر چه شرایطی ، نباید امربه معروف و نهی از منکر کند و. . .

ت‌ - شناخت درباره عملی که مخاطب اوانجام می دهد یعنی بداندکه آیا کاری که آن شخص می کند ازمصادیق منکراست و نیز بداند کاری راکه او ترک می کند ،ازمصادیق معروف به شمار می رود .

ث‌    - نسبت به مردم وخلق وخوی آنان آگاهی داشته باشد (مردم شناسی )

ج‌ - نسبت به چگونگی برخورد وشیوه ارتباط گیری بامردم ، شناخت داشته باشد اگرزبان شناس باشد ،کارش پیش می رود .

هرکه اواز همزبانی شد جدا          بی زبان شد،گرچه دارد صد نوا

و - ازآگاهی لازم درباره شرایط زمانی ، مکانی و روحی مخاطبان خود ، به هنگام امرو نهی ، بهرمند باشد .

2-  اخلاص

هر چند در امربه معروف ونهی از منکر ، قصد تقرب به خداوند واخلاص معتبرنیست ،اما اگرآمروناهی ،امرونهی رابه قصد خشنودی و رضایت پروردگارواصلاح فرد انجام دهد ، به عمل ، رنگ عبادت داده است . بنابراین انگیزه های دیگر نباید در این راه داشته باشد مثلاً نباید شخص به انگیزه تعریف و تشویق دیگران ازاو، یا به قصد تحقیر و تخریب شخصیت مخاطب ، یا به انگیزه انتقام جویی و. . . به این کار روی آورد ،که چنین عملی منکرشمرده می شود وازآن باید پرهیز کرد .

امام صادق (ع) فرموده اند :

خداوند می فرمایند : من بهترین شریک (شما ) هستم ، هرکس در عملش (چیزی یا کسی ) غیر من را شریک قرار دهد، ازاو نمی پذیرم ، مگر آن که آن را خالصانه برای من به  جا آورد.[1]

بنابراین اگرکسی برای رضای خداوند کاری انجام دهد وازجمله این که ، امربه معروف و نهی از منکر کند ، خداوند در امور زندگی ، اورامورد لطف وعنایت خود قرار می دهد .در غیر این صورت ، پشت کردن به خداوند،  پشت کردن به توفیق وپیروزی در زندگی است به قول مولانا :

چون ازاوگشتی ،همه چیزازتوگشت      چون ازاوگشتی ، همه چیزازتوگشت

3-  پایبندی به ارزش ها

آمربه معروف وناهی ازمنکر ، خود باید به معروف ها عمل کند وازمنکرها پرهیز نماید تا سخن اودردل ها موثر افتد (به ویژه آنان که در جامعه برای بخشی از مردم به عنوان الگو قرار می گیرند ) وجزءکسانی نباشد ،که قرآن فرموده است :

اتامرون الناس بالبر وتنسون انفسکم[2]

آیا مردم را به نیکی امرمی کنید وخود را (فراموش) می نمائید ؟

امام علی (ع)کسانی را که دیگران را ازکارهای زشت بازمی دارند ولی خود آن را انجام می دهند ،از احمق ترین مردم دانسته اند وچنین فرموده اند :

احمق الناس من انکر علی غیره رذیله وهو مقیم علیها [3]

«نادان ترین » بی خرد ترین مردم ،کسی است که دیگران راا زکاروخصلت بدی ، بازدارد (وآن را ناپسند شمارد ) در حالی که خود آن را مرتکب گردد.

4-  مهربانی

آمروناهی ، درامرو نهی خود ، ازروی دلسوزی و مهربانی با مخاطب خود ، به گفت وگو بپردازد نه از موضع کبر و غرور یا برخورد خوشونت آمیز ، او همانند انسانی درد آشنا وکسی که به کمک دیگران می شتابد به دنبال درمان مناسب وموثرباشد.

امام علی (ع)فرموده اند :

ینبغی للعاقل ان یخاطب الجاهل مخاطبه الطبیب المریض[4]

سزاواراست انسان خردمند دربرخورد با شخص جاهل همان گونه که پزشک با مریض به گفت  وگو می پردازد گفت وگو کند .

خداوند متعال هنگامی که به موسی وهارون ، ماموریت می دهد تا نزد فرعون بروند و او را به توحید فرا خوانند فرموده است :

فقولا له قولا لینا .[5]

با او به نرمی (واز سر مهربانی ) سخن بگویید .

مفسرمعروف شیعه ، مرحوم طوسی در تفسیرمجمع البیان گفته است :

لحن آیه دلالت دارد که در دعوت به توحید ودر امربه معروف ونهی ازمنکر ، نرمی در گفتار (ومهربانی در رفتار)  رعایت شود ، زیرا این روش ، زودتر دیگران رابه پذیرش ، وادار می سازد وکمتر اثرمنفی برجای می نهد[6]

مهرو رقت ، وصف انسانی بود             خشم وشهوت ، وصف حیوانی بود

ابن سینا در کتاب اشارات وتنبیهات (نمط نهم ) ، اشاره زیبایی به این موضوع دارد اودرباره ویژگی های انسان عارف نوشته است :

عارف اهل تجسس کردن وخبرگیری (ازعیب های دیگران ) نیست و هنگام مشاهده منکر ، خشم و غضب اورا فرا نمی گیرد. . .اما اذا آمربالمعروف آمربرفق ناصح ، هرگاه بخواهد امربه معروف ونهی از منکر نماید آن را بارفق و نرمی انجام می دهد نه با درشتی وخشونت همراه بامذمت .

استاد حسن زاده در شرح این سخن ابن سینا گفته اند :

سیره پیشوایان عزیزمان دراین خصوص شایان توجه است آن بزرگواران در این مراحل چگونه عمل می کردند؟... هنگام مشاهده منکر ، غضب ، عارف را دچار سرگردانی وسرگشتگی نمی سازد ، هنگام مشاهده منکر، مظهراسم ستّارمی شود ومی پوشاند. یکی اسماء الله ستّاراست...خوب است این آقا خودش را در شرایط کسی که مرتکب آن منکرشده است ، قراربدهد تا ببیند آیا می تواند ازآن شرایط گناه ، سرافراز بیرون بیاید، اینجاست که باید نسبت به آنها دلسوزی نماید و بگوید چه شده که این بیچاره به این منکر تن داده است ، نه این که گرفتاری و رسوایی دیگری برای اوپیش بیاورد. باید دردش را درمان کند ، نه این که او را رسوا سازد. باید مثل یک پدرمهربان با نرم رفتاری ورفق ومدارا با او برخورد نماید.[7]

چکیده درس :

 1. آمران به معروف وناهیان ازمنکر ،برای توفیق بیشتر در انجام این عبادت بزرگ ویژگی هایی را باید داشته باشند مانند :

 الف شناخت آگاهی

 ب اخلاص

 ج پایبندی به ارزش ها

 د- مهربانی

 2- شناخت ،که شامل آگاهی به معروف ها منکر ها ، معرفت به احکام امربه معروف ونهی از منکر ،عمل مخاطب ، خلق وخوی مخاطب روش برقراری ارتباط وآگاهی ازشرایط زمانی ،مکانی و روحی مخاطب می شود .

 3- اخلاص ، یعنی کاری را فقط (وخالصانه ) برای خشنودی خداوند متعال انجام دهیم ،این انگیزه به عمل خوب ، ارزش می بخشد .

 4- پایبندی به ارزش ها ،ازسوی آمروناهی و برخورد مهربانانه با مخاطب ، سریع ترین و عمیق ترین تاثیر مثبت را در دل وجان او برجای می گذارد .

 پرسش ها

 1- اگرآمروناهی ، از شناخت لازم درباره معروف ها و منکر ها واحکام امربه معروف ونهی از منکر و. . . برخوردار نباشد چه اتفاقی ممکن است رخ دهد ؟

 2-  چگونه می توان ،امربه معروف ونهی از منکررابا اخلاص انجام داد ؟

 3- چرا امام علی (ع)کسی که دیگران را ازعمل زشت بازدارد ، اما خود اوگرفتارآن باشد راه احمق ترین مردم خوانده اند ؟

 4-  برخورد مهربانانه چه تاثیری در مخاطب برجای می نهد ؟

 پیام اندیشه وگفت وگو :

 امام صادق (ع)

 اجبّواللنّاس ماتحبّون لانفسکم

 آنچه را برای خود دوست دارید (ومی پسندید ) برای مردم دوست بدارید .[8]

 

 5- صبوری و بردباری                                                      

 آمر وناهی ، ممکن است از سوی مخاطبان خود ، گاهی با نامهربانی روبرو شود، برخی به استهزا و تمسخر و اهانت وی بپردازند و برخی به زد و خورد اقدام کنند و مشکلاتی را پدید آورند، آمر و ناهی از این پیشامدها نباید هراسی به خود راه دهد یا در ادامه راه خود دچار تردید گردد، بلکه با حلم و بردباری، این فریضه بزرگ الهی را چون پیامبران و پیشوایان دینی، جامه عمل بپوشاند، به یقین، خداوند، چنین افرادی را کمک خواهد نمود، سفارش خداوند به پیامبر اسلام (ص) درباره سخنان بیهوده ای که دشمنان بر زبان می راندند، این بود که:

 فاصبر علی ما یقولون[9]

 درباره سخنانی که می گویند، صبر و شکیبایی پیش گیر.

 حضرت لقمان(ع) نیز به فرزندش فرموده است:

 یا بنی اقم الصلاه و امر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی ما اصابک[10].

 فرزند عزیزم، نماز را برپا دار، امر به معروف کن و نهی از منکر بنما، و بر آن چه از مشکلات و گرفتاری ها (در این راه) به تو می رسد، صبر پیشه ساز.

 6- گذشت و برخورد کریمانه

 آمر و ناهی اگر با  استهزا و اهانت از سوی دیگران مواجه شود با بزرگواری برخورد نماید و خصلت عفو و گذشت را در خود به کمال رساند.

 قرآن کریم، ویژگی های پرهیزکاران را، چنین ترسیم می کند:

 والکاظمین الغیظ و العافین عن الناس[11] .

 (پرهیزکاران) خشم خود را، فرو می برند و از مردم (در برابر کارهای ناشایست آنان)، گذشت می کنند.

 برخوردار بزرگوارانه با رفتار ناشایست دیگران، زمینه گرایش آنان، به ارزش ها را بیشتر فراهم می سازد.

 کم نخواهد گشت دریا زین کرم                از کرم، دریا نگردد، بیش و کم

 سیره پیامبر (ص) و پیشوایان معصوم (ع) دلیل بر این ادعا است، یکی از دانشمندان مشهور سنی به نام  ابن جوزی در کتاب خود، درباره امام سجاد(ع) آورده است که:

 روزی علی بن الحسین (ع) از مسجد خارج شد. مردی به دنبالش رفت و آن حضرت را به باد فحش و ناسزا گرفت، اطرافیان حضرت آماده برخورد (فیزیکی) با آن شخص شدند. اما حضرت مانع آنان شده و با مهربانی از او پرسیدند: آیا نیازی داری تا ما آن را بر طرف سازیم؟ آن شخص که انتظار چنین برخورد کریمانه ای نداشت، خجالت کشید. (و نتوانست چیزی بگوید) آن حضرت هزار درهم به او بخشیدند. آن مرد، از آن پس هرگاه آن حضرت را می دید ( با احترام ازایشان یاد می کرد و) می گفت: شهادت می دهم که از فرزندان پیامبر (ص) هستی.[12]

 اما برخورد نادرست، ممکن است، علاوه بر تشدید خصومت و دشمنی مخاطب، آثاری از ندامت و پشیمانی در شخص آمر و ناهی بر جای گذارد و افسوس بخورد که چرا چنین کردم، به قول مولانا:

 این چرا کردم؟ چرا دادم پیام؟             سوختم بیچاره را، زین گفت خام

 از این گذشته، اگر قرار شود، پاسخ بدی دیگران را با بدی بدهیم، پس فرق ما با آنان در چیست؟

 گر فراق بنده از بد بندگی است        چون تو با بد، بد کنی، پس فرق چیست؟!

 7- پرهیز از خودپسندی

 اگر خداوند به آمر و ناهی، توفیق داده است تا واجب ها را انجام دهد و از گناهان پرهیز کند، آمر و ناهی باید آن را سرمایه سعادت و کمال خود قرار دهد و خود بینی و خودپسندی را، به خود راه ندهد و گمان نکند که او فردی صالح و شایسته و برگزیده خداوند است و دیگران اهل گناه و دوزخ، زیرا انسان موجودی است که، هر آن دچار تحول و انقلاب درونی می گردد، ممکن است، فردی صالح به انسانی ناشایست و یا انسانی ناشایست به فردی پرهیزکار، تبدیل شود.

 حضرت امام خمینی در این باره سخنی زیبا دارند:

 سزاوار است، که آمر به معروف و ناهی از منکر ... خویشتن را منزه از گناه و عیب نبیند و خود را برتر از کسی که گناه مرتکب شده است، نپندارد، زیرا مرتکب گناه هرچند که گناه کبیره ای را انجام داده باشد، ممکن است دارای صفات و ویژگی هایی باشد، که مورد رضایت خداوندی است و خداوند به آن جهت او را دوست داشته باشد، هر چند که به خاطر گناهانش مورد بغض و خشم خداوند است.[13]

 پنبه وسواس، بیرون کن زگوش           تا به گوش ات آید از گردون، خروش

 پاک کن دو چشم عیب را، از موی عیب              تا ببینی باغ و سروستان غیب

 دفع کن از مغز و از بینی، زکام                 تا که، ریح الله درآید در مشام

 چکیده درس:

 1-  حلم و بردباری، انسان را در برابر مشکلات، مقاوم و استوار می سازد، چنین انسانی کمتر دچار احساس شکست و پشیمانی می شود.

 2-  برخورد کریمانه، در برابر بی ادبی دیگران، نشانه روحی بزرگ و شخصیتی رشد یافته است و عامل مهمی در تربیت مخاطبان، شمرده می شود.

 3-  خود پسندی، انسان را دچار توهم می سازد، توهم به کمال رسیدن، توهم بهشتی شدن، توهم جهنمی بودن دیگران و ... این صفت زشت بزرگ ترین مانع رشد انسان و بزرگ ترین عامل آسیب پذیری او         می باشد.

 پرسش ها:

 1-  چگونه انسان صبور و بردبار، می تواند بر مشکلات غلبه کند؟

 2-  آیا برخورد کریمانه با رفتار ناشایست دیگران، زمینه بدتر شدن مخاطب را فراهم نمی سازد؟ چرا؟

 3-  خودپسندی چه نقشی در آسیب پذیری انسان دارد؟

 پیام اندیشه و گفت وگو

 قرآن کریم :

  وعباد الرّحمان الذین یمشون علی الارض هونا واذا خاطبهم الجاهلون قالو سلاماً [14]

  بندگان (خاص ) خدای رحمان ، کسانی هستند که به نرمی (و بی تکبر ) بر زمین راه می روند و هنگامی که نادانان،  آنها را مخاطب سازند (و سخنان ناشایست بر زبان آورند ) به آنها سلام می گویند . (و به ملایمت پاسخ می دهند و با بزرگواری می گذرند).

  پی نوشت‌ها

[1] - وسایل الشیعه ، ج 1، ص44.

 [2] - سوره بقره آیه 44

 [3] - غررالحکم ،ج2،ص474

 [4] - همان ،ج6،ص435

 [5] - سوره طه آیه 45

 [6] - تفسیر مجمع البیان ، ج 4 ، ص 12.

 [7] - دروس شرح اشارات وتنبیهات ابن سینا ، نمط نهم ص 289- 299.

 [8] - الکافی ج 2 ، ص 635

 [9] - سوره طه آیه 20 و سوره ص آیه 17

 [10] -  سوره لقمان آیه 17

 [11] - سوره آل عمران آیه 134

 [12] - تذکره الخواص ، ابن جوزی ، ص289

 [13] - تحریر الوسیله ، ج 1 ، ص 262، مساله 13

 [14] - سوره فرقان آیه 63




  طبقه بندی: کتاب آموزش ملی امر به معروف و نهی از منکر (مقدماتی) ، 





Powered by WebGozar